«Беҙ аҡланыҡ көрәш уттарында Салауаттың нәҫеле булыуҙы...»

Герой-ҡала Ленинград өсөн алыштарҙа Башҡортостандан меңәрлә­гән яугир һуғышҡан. Тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү район музейы директоры Рәзилә Байғусҡарованың һүҙҙәре буйынса, унда Хәй­булланан 260-тан ашыу кеше ҡатнашҡан, шуларҙың 197-һе һәләк булған, хәбәрһеҙ юғалған йәки яраларҙан үл­гән, ә 12-һе ҡаланың үҙен­дә ерләнгән. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән 25 яугир бүләклән­гән. Бөгөн шуларҙың береһе – билдәле педагог Абдул­ла Вәхитов тураһында һүҙ алып барабыҙ. Ул ошо ҡан ҡойғос һуғыштарҙың бе­реһе – Ленинград ҡалаһын һаҡлауҙа һәм уны ҡамауҙан азат итеүҙә ҡатнашып, утлы яу юлын Германияла тамам­лай.

Абдулла Шаһивәли улы 1903 йылдың 15 октябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән улусы Юлба­рыҫ ауылында тыуған. Ғәрәп, фарсы, төрки телдәрен бел­гән. Ырымбур башҡорт пе­дагогия техникумын, Өфөлә­ге К.Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институ­тын тамамлаған.

Тыуған ауылындағы башланғыс мәктәптең мө­дире була. Ишембәт, Айы­улы мәктәптәрендә уҡыта. 1934 йылдан Аҡъяр мәктәбе директоры, район мәғариф бүлегендә мөдир, инспек­тор вазифаларын башҡара. Бынан тыш, урындағы фоль­клор, әҙәбиәт һәм топони­мия буйынса мәғлүмәттәр туплай. 1927–1933 йылдарҙа башҡорттарҙың Үҫәргән һәм Түңгәүер ырыуҙары ту­раһында йыйған материал­дарын Өфөләге фәнни-тик­шеренеү институты фондына тапшыра.

1943 йылдың 7 майында Хәйбулла РХК тарафынан саҡырыла. Рядовой, уҡсы булып хеҙмәт итә. Ленинград фронтындағы алыштарҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр ярала­на, госпиталдәрҙән сыҡҡас та йәнә алғы сафтар рәтен­дә һуғыша.

Көндөҙ Ленинград дош­мандың алыҫтан атыусы артиллерия орудиеһы­ның өҙлөкһөҙ утына ду­сар булған, ә төндә фа­шистарҙың самолеттары ҡалаға бер туҡтауһыҙ бом­балар яуҙырған. Абдулла­ның яуҙашы Әмир Моратов хәтерләүенсә, Ленинградты һаҡлауҙа ҡатнашҡан уның полкында байтаҡ ҡына яҡташтары, улар араһын­да ҡурайсы Ишҡәле Дил­мөхәмәтов та булған. Бер ваҡыт ул хеҙмәттәштәре менән бергә һаҡлаған блин­дажға полк комиссары һәм капитан килә.

–Ишҡәле, һиңә хәрби за­дание, – тине башҡортса береһе. – Ҡурайыңды ал да әйҙә беҙҙең менән.

Ул Абдулла Вәхитов булып сыға. Улар бергәләп еме­релгән йорттоң 3-сө ҡатына менә, бында балкондарҙың береһендә ҡеүәтле динамик урынлаштырылған була.

–Беҙҙең полкта Башҡор­тостандан егеттәр күп, уларҙың хәрби рухын күтәрергә кәрәк. Хәлеңдән килгәнсе ҡурайҙа уйна. Һине меңәрләгән кеше ишетәсәк һәм тыңлаясаҡ! Һин Ленин­градты ғына түгел, ә тыуған Уралды ла һаҡлайһың. Еңеү беҙҙең арттан буласаҡ, – тип мәсьәләне аңлатҡан Вәхи­тов.

Һәм ҡала буйлап боронғо башҡорт көйҙәре яңғырай башлай. Ҡурайҙың сихри һәм ҡабатланмаҫ моңо һәр бер әҙәмде, хатта фаши­старҙы ла тыңларға күн­дергән. Улар атыуҙарын туҡтатҡан. Музыка тынһа, немец артиллерияһы шун­да уҡ ут сәсә башлаған, әммә ҡурай йәнә яңғыраһа – ул туҡтаған. Ишҡәле Дил­мөхәмәтов еҙ ҡурайында 200-ҙән ашыу йыр-көйҙәрҙе уйнаған. Немецтар сихри моңдо тыңлап бөтөнләй атыуҙы туҡтата, ә был кем­дерҙеңдер ғүмерен ҡотҡа­ра, ниндәйҙер йортто еме­релеүҙән һаҡланы тигәнде аңлата. Абдулла Вәхитовтың заданиеһын ҡурайсы ту­лыһынса атҡарып сыға һәм был дуэлдә еңеп сыға.

Фронтовиктың ҡыҙы Ләлә Нагаева һүҙҙәренсә, уның атаһы үҙ һөнәренә тоғро ҡа­лып, ул һалдаттар араһында тәрбиәүи-ағартыу эштәре алып барған.

Төп йөкләмәләренән тыш, Абдулла Шаһивәли улы төр­лө телдәрҙә сыҡҡан «На страже Родины» гәзитенең хәрби корреспонденты ла булған. Шиғырҙар ҙа ижад иткән, улар Тыуған илгә сикһеҙ һөйөү хисе менән һуғарылған.

1945 йылдың 1 авгусында демобилизациялана. Һуғышта күрһәткән ба­тырлыҡтары өсөн «Ле­нинградты обороналаған өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән наградлана. Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Хеҙмәт ветера­ны» һәм башҡа миҙалдар, Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә.

Район мәғарифын үҫтереү­гә ҙур өлөш индерә. Абдул­ла Вәхитовтың балалары, туғандары педагог һөнәрен һайлап, ошо өлкәлә ҙур уңыштарға ирешә. Хәҙерге ваҡытта уның исемен Аҡъ­яр һәм Юлбарыҫ ауылда­рындағы урамдар, Юлбарыҫ башланғыс мәктәбе йөрөтә.

БАШҠОРТОСТАНҒА

Һиңә Башҡортостан ҡайнар сәләм

Абдуллаңдың һалдат булы­уынан,

Һәм фронтташ дуҫтар исеменән

Һағыныу хатым һуғыш ҡы­рынан.

Барып етһен һинең улдарың­дың

Юлбарыҫтай батыр булыуы.

Беҙ аҡланыҡ көрәш уттарын­да

Салауаттың нәҫеле булыуҙы.

Исемдәре Сәфәр Нураевтың,

Байғужиндың Хөрмәт, Ғил­мандың

Дошман өсөн улар йәшен булды

Һәм улар менән маҡтаңдың.

Улар бөгөн һинең бәхетеңде

Фронттарҙа уттан һаҡлай­ҙар,

Герой егеттәрең көрәштәрҙә

Бәхет, шатлыҡ һәм дан яулайҙар.

Еңеү даны, анты, һөйөү көсө

Ауыр юлда утта һынала.

Ватан һуғышында башҡорт егете

Арыҫландай батыр һанала.

Беҙ үтәрбеҙ биргән вәғәҙә­беҙҙе,

Еңеүселәр булып ҡайтырбыҙ.

Ә һеҙ ҡыҙғанмағыҙ көсөгөҙҙө

Тиҙерәк бөтөр беҙҙең ҡайғы­быҙ.

Ышанып көт халҡым, еңеү яҡын,

Фронт аша Еңеү таңы ата,

Дошман һәр көн кире сигенә

Яҡынлаша беҙҙең тантана.

22 сентябрь 1944 йыл.